درباره نعمت قدرت بيان

قدرت بيان و سخن گفتن هم در ترقي و كمال و شادي انسان مؤثر است و هم در سقوط و تباهي و غم و اندوه او اثر دارد و اهميت سخن در زندگي انسان آن قدر زياد است كه خداوند حكيم در سوره الرحمن بعد از مسأله آفرينش انسان، از نعمت بيان سخن گفته است. از جمله نعمت‌هاي ارزشمند كه آفريدگار جهان به انسان عطا كرده و مايه اصلي آن را با سرشت بشر درهم آميخته، قدرت بيان است. نعمت سخن گفتن، عامل مهمي در تكامل انسان است. اهميت سخن در زندگي انسان آن قدر زياد است كه خداوند حكيم بعد از مسأله آفرينش انسان، از نعمت بيان سخن گفته است. خداوند در سوره الرحمن مي‌فرمايد: خداوند رحمان، قرآن را تعليم داد، انسان را آفريد و به او بيان آموخت. انسان با قدرت بيان و به وسيله آن، معلوماتي را كه اندوخته ظاهر مي‌سازد و تفكر خود را به ديگران منتقل مي‌كند. از اين رو مي‌توان گفت سخن مانند پلي است كه مغزهاي جدا از يكديگر را به هم پيوند مي‌زند و افراد از طريق آن مي‌توانند موجب خوشحالي يا غمگيني همديگر شوند. از امام سجاد (ع) پرسيدند: از سخن و سكوت كدام يك بر ديگري برتري دارد؟ فرمودند: براي هر يك آفت‌هايي است، ولي اگر از آفت مصون و سالم باشند، سخن افضل و برتر است، زيرا خداوند هيچ يك از پيامبرانش را به سكوت مبعوث نكرده است، بلكه آنان مأموريت داشتند كه با مردم سخن بگويند و با بيان خود آنان را به صلاح و رستگاري دعوت كنند و نيز هيچ كس با سكوت مستحق بهشت نمي‌شود و از عذاب دوزخ مصون نمي‌ماند. نيل به رحمت الهي و نجات از عذاب او در پرتو سخن گفتن است. من هرگز ماه را نظير آفتاب قرار نمي‌دهم. شما خود فضل سكوت را با سخن توصيف مي‌كني، در حالي كه هرگز فضل سخن را با سكوت نمي‌توان توصيف كرد. (1) روشن است كه سخن، هم در ترقي و كمال و شادي انسان مؤثر است و هم در سقوط و تباهي و غم واندوه او اثر دارد. بستگي به اين دارد كه تا چه حد و اندازه‌اي از هنر سخن گفتن برخوردار باشيم. شيوه سخن گفتن نه تنها معرف شخصيت افراد است، بلكه با توجه به آن به ميزان دانش و تحصيلات طرف مقابل پي مي‌بريم. كسي كه از هنر سخنوري آگاه است و با كاربرد درست كلمات و عبارات آشنايي دارد، قادر به گشودن هر در بسته‌اي است و از هر مهلكه‌اي رهايي مي‌يابد. عبوس‌ترين و خشمگين‌ترين چهره‌ها را باز كرده و خنده برلبانشان جاري مي‌سازد و بدين وسيله شادي را برخود و ديگران عرضه مي‌كند. چنان كه حضرت علي (ع) فرموده‌اند: جمال مرد به فصاحت اوست. برجسته‌ترين سياستمداران دنيا همواره بزرگ‌ترين سخنوران نيز بوده‌اند. منظور از سخن گفتن سخنراني كردن نيست، بلكه خوب حرف زدن و انتخاب كلمات و مطالب مناسب و بجاست، كه مي‌تواند موجب برقراري رابطه مطلوب باشد. امروزه در دنياي اقتصاد و سياست و خانواده مذاكره امري مهم تلقي مي‌شود، زيرا مناسب‌ترين و سريع‌ترين راه‌حل‌هاست. از طريق مذاكره مي‌توانيم به سوءتفاهماتي كه عامل و منشأ اختلاف‌اند خاتمه دهيم. افراد هنگام گفت‌وگو اطلاعات لازم را در اختيار يكديگر قرار مي دهند و در جريان كم و كيف نظريات هم قرار مي‌گيرند كه نتيجه آن آگاهي از خواسته‌هاي طرفين، دستيابي به راه‌حل عقلاني و منطقي و نهايتاً برقراري تفاهم نسبي است. مذاكره پديده‌اي نوظهور نيست كه بخواهيم آن را توضيح دهيم. ما در تمام لحظات و دقايق زندگي خود با اين امر مهم سروكار داريم. افرادي كه شيوه صحيح گفت‌وگو با ديگران را رعايت نكنند، كمتر موفق به حل گرفتاري‌هاي فيمابين مي‌شوند.

 اصول گفتمان خوب

ما بدون تسلط بر خود نمي‌توانيم فاتح ديگران باشيم. هر كلمه كه از دهان بيرون‌ آيد مرهمي است كه به زخمي مي‌رسد يا خنجري است كه دلي را مي‌شكافد يا نسيمي است كه درياي احساسات را به تلاطم در مي‌آورد، پس پيش از گفتن، تأمل كنيم و خوشخو، فروتن، مؤدب، نكته سنج  و شيرين سخن باشيم. هميشه لبخند بر لب داشته باشيم، هنگام سخن گفتن راحت و آرام بوده و از كلمات ساده و قابل فهم استفاده كنيم. سطح دانش و معلومات شنونده را مدنظر قرار دهيم. مستقيماً به چشمان كسي كه طرف صحبت ماست بنگريم تا به اين شكل بتوانيم از قواي تماس چشمي برخوردار باشيم. توجه طرف گفت‌وگو را به موضوع صحبت جلب كنيم و ذهن او را از مسائل و اتفاقات خارج از جلسه دور‌سازيم. چنان كه حضرت علي(ع) مي‌فرمايند: بينديش، سپس سخن بگو تا از لغزش‌ها در امان باشي. (2) سخن بايد همراه با ادب اسلامي باشد، ادب يعني انجام عمل مشروع اختياري، توأم با ظرافت و زيبايي. سخن گفتن با اين ويژگي بطور يقين موجب شادي طرفين خواهد شد. همچنين سخن بايد راست و همراه با عمل باشد، اگر سخني را عمل تصديق كند، اثر آن چندين برابر خواهد شد، لذا سخن راست همراه با عمل، خرسندي و شادي در پي خواهد داشت.

 آثار خوش سخنی

سخن زيبا مال و ثروت را زياد مي‌كند، روزي را افزايش مي‌دهد، مرگ را به تأخير مي‌اندازد، آدمي را محبوب مي‌سازد و او را وارد بهشت مي‌ سازد. (3) سخن خوش دوستان انسان را زياد مي‌ كند و دشمنان را اندك. (4) سخن زيبا شادي‌ مي‌ آفريند، خنده برلب مي‌ آورد و جذابيت انسان را بيشتر مي‌ كند، در نتيجه راه رسيدن به اهداف را هموار و هزينه آن را كم مي‌ كند.

زشت‌ترين تلافی‌ها چيست؟

برخي چنين خيال مي‌كنند كه وقتي كاري انجام مي‌دهند، ديگر هيچ‌گونه رابطه‌اي با كرده خود ندارند و همه‌چيز تمام مي‌شود و حداكثر در قيامت به پاداش و كيفر كرده خويش مي‌رسند. حال آنكه اينگونه نيست، بازتاب عمل، به ما برمي‌گردد و بر اساس قوانيني كه خداوند متعال بر جهان هستي حكمفرما كرده، كار بد و نيك ما در همين جهان بر ما تأثير مي‌گذارد. ضرب‌المثل معروفي است كه مي‌گويد: از مكافات عمل غافل مشو، گندم از گندم برويد جو ز جو. واقعاً چقدر به اين سخن توجه مي‌كنيم؟ زيرا به فرموده كلام وحي: هر كس يك ذره كار نيك انجام دهد (پاداش) آن را (خير) بيند و هر كس اندكي بدي كند (كيفر) آن را (بدي) بيند. همه ما اين جمله را بارها شنيده‌ايم آن كه تخم نيكي بكارد محصول آن را نيكي برداشت خواهد كرد و كسي كه بدي بكارد پشيماني برچيند؛ يا به عبارتي هر كس آن برچيند كه بكارد. اين مسأله در احاديث و روايات معصومين (ع) نيز جزو يكي از نكات اخلاقي مهم برشمرده شده و بر توجه به آن در اعمال و رفتار و حتي در فكر و ذهن انسان‌ها تأكيد شده است و گرنه هركس مكافات كار خود را چه خوب باشد و چه بد در اين دنيا يا دنياي ديگر خواهد ديد.