فلسفه مدح و ذم دنیا

پرسش: چرا در بعضی از آیات و روایات دنیا مدح و در بعضی دیگر مذمت شده است؟ لطفا دلیل آن را به نحو اجمال توضیح دهید؟

پاسخ: در آیات بسیاری، مدح و تمجید از دنیا یا امکانات مادی آن شده است: در بعضی از آیات، مال به عنوان خیر، معرفی شده. (بقره-180) و در بسیاری از آیات، مواهب مادی تحت عنوان فضل خدا آمده است: «وابتغوا من فضل الله». (جمعه-10) در جای دیگر می‌‌فرماید: «همه نعمت‌های روی زمین را برای شما آفریده است» (خلق لکم ما فی الارض جمیعا). (بقره - 29) و در بسیاری از آیات آنها را تحت عنوان «سخر لکم» (آنها را مسخر شما گردانید) ذکر کرده، که اگر بخواهیم این همه آیاتی را که در رابطه با محترم شمردن امکانات مادی این جهان جمع آوری کنیم، مجموعه قابل ملاحظه ای خواهد شد. ولی با این همه اهمیتی که به مواهب و نعمت‌های مادی داده شده، تغییراتی که قویا دنیا را تحقیر می‌‌کند در آیات قرآن به چشم می‌‌خورد. در یک جا آن را عرض و متاع فانی می‌‌شمرد: «تبتغون عرض الحیاه الدنیا». (نساء-49) و در جای دیگر آن را مایه غرور و غفلت می‌‌شمرد: «و ما الحیاه الدنیا الامتاع الغرور». (حدید- 20) و در مورد دیگر آن را وسیله سرگرمی و بازیچه شمرده: «و ما هذه الحیاه الدنیا الالهو و لعب» (عنکبوت-46) و در جائی دیگر مایه غفلت از یاد خدا: «رجال لاتلهیهم تجاره ولابیع عن ذکرالله». (نور-73) این تعبیرات دوگانه عینا در روایات اسلامی نیز دیده می‌‌شود: از یکسو دنیا، مزرعه آخرت، تجارتخانه مردان خدا، مسجد دوستان حق، محل هبوط وحی پروردگار، سرای موعظه و پند، شمرده شود (مسجد احباء الله و مصلی ملائکه الله و مهبط وحی الله و متجر اولیاء الله). و از سوی دیگر مایه غفلت و بیخبری از یاد خدا و متاع غرور و مانند آن. آیا این دو گروه از آیات و روایات با هم تضاد دارند؟ پاسخ این سؤال را در خود قرآن می‌‌توان یافت. زیرا آنجا که از دنیا و مواهبش، نکوهش می‌‌کند، کسانی را می‌‌گوید که این زندگی تنها هدفشان را تشکیل می‌‌دهد، در سوره «نجم» آیه 92 می‌‌خوانیم: «و لم یرد الاالحیاه الدنیا: «کسانی که جز زندگی دنیا را نخواهند». به تعبیر دیگر، سخن از کسانی است که آخرت را به دنیا می‌‌فروشند و برای رسیدن به مادیات از هیچ خلافکاری و جنایتی ابا ندارند. در سوره «توبه» آیه 83 می‌‌خوانیم: «ارضیتم بالحیاه الدنیا من الاخره : «آیا راضی شدید که زندگی دنیا را به جای آخرت بپذیرید؟! آیاتی از قرآن شاهد این مدعا است، آنجا که می‌‌گوید: من کان یرید العاجله ... یعنی تنها هدفشان همین زندگی زودگذر مادی است. اصولا، تعبیر به «مزرعه» و یا «متجر» (تجارتخانه) و مانند آن خود شاهد زنده ای برای این موضوع است.
کوتاه سخن این که: مواهب جهان مادی که همه از نعمت‌های خدا است و حتماً وجودش در نظام خلقت لازم بوده و هست، اگر به عنوان وسیله ای برای رسیدن به سعادت و تکامل معنوی انسان، مورد بهره برداری قرار گیرد، از هر نظر قابل تحسین است. و اما اگر، به عنوان یک هدف و نه وسیله، مورد توجه قرار گیرد و از ارزش‌های معنوی و انسانی بریده شود- که در این هنگام طبعاً مایه غرور و غفلت و طغیان و سرکشی و ظلم و بیدادگری خواهد بود. بنابراین در خور هرگونه نکوهش و مذمت است. و چه زیبا فرموده است علی(ع) در آن گفتار کوتاه و پرمغزش: من ابصریها بصرته و من ابصر الیها اعمته: «آن کس که با چشم بصیرت به آن بنگرد (و آن را وسیله بینائی قرار دهد) دنیا به او آگاهی می‌‌بخشد، و آن کس که به خود آن نگاه کند، دنیا او را نابینا خواهد کرد». در حقیقت، تفاوت میان دنیای مذموم و ممدوح، همان چیزی است که از «الیها» و «بها» استفاده می‌‌شود که: اولی هدف را می‌‌رساند و دومی وسیله را.